جایزه هانس کریستیان آندرسن ۲۰۰۸ (HCA )
و عملکرد گروه داوران
نویسنده: زهره قائینی
ترجمه: جمال الدین اکرمی
اشاره: زهره قایینی، سرپرست «مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان ایران» و یکی از دو نویسنده کتاب ۱۰ جلدی «تاریخ ادبیات کودکان در ایران» است.
زهره قایینی هم چنین یکی از اعضای گروه داوران هانس کریستیان اندرسن (HCA ) در سال ۲۰۰۲ و ۲۰۰۴، و رئیس گروه داوران این جایزه در سال ۲۰۰۸ می باشد.
دغدغه اصلی زهره قایینی، به ویژه بر گسترش نقش IBBY در ارتقای درک بینالمللی از طریق کتاب های کودکان و اعطای جایزه هانس کریستیان اندرسن متمرکز است. در این مقاله، وی روشهای تبادل نظر و مراحل تصمیم گیری گروه داوران را در اعطای جایزه اندرسن ۲۰۰۸ مطرح می کند.
جایزه هانس کریستیان اندرسن (HCA) یک رقابت بینالمللی است و یک گروه از داوران بینالمللی، برندگان این جایزه را مشخص می کند. هر شعبه ملی IBBY حق دارد یک نویسنده و یک تصویرگر را به عنوان نامزد دریافت جایزه معرفی کند. اما روشن است که امکان مطالعه همه کتاب ها به زبان اصلی وجود ندارد و همه آن ها نمی توانند به زبانی که برای گروه داوری قابل خواندن باشد، ترجمه شود. نویسندگان و تصویرگران شرکت کننده در این مسابقه، اغلب به کشورهایی تعلق دارند که از زبان و فرهنگ نه چندان شناخته شده ای برخوردارند و در میدان نشر جهانی، از اهمیت کم تری بهره مندند. کتاب هایی که عمدتاً به کشورهای غربی تعلق نداشته باشد، شانس کم تری برای ترجمه شدن و ورود به بازار بین المللی دارد.
در این جا با یک دوگانگی رو به رو هستیم، از یک سو کتاب های ترجمه شده از میان آثار برجسته ای انتخاب شده که گستره جهانی ادبیات کودک را غنی می سازد و از سوی دیگر، وظیفه دارد کودکان را با فرهنگ های دیگر آشنا سازد. در واقع بخش گسترده ای از کتاب ها، از نسخه های ترجمه شده به زبان انگلیسی برگردانده شده و دامنه معرفی فرهنگ های گوناگون جهان به کودکان، بسیار محدود است.
علی رغم این واقعیت، از آن جا که اعطای جایزه آندرسن، عرصه یک رقابت بین المللی است، راهکارهایی باید جست وجو شود که آثار نامزد شده از فرهنگ های دیگر نیز از شانس کافی برخوردار شود در میان اعضای گروه انتخاب آثار، شعبه های ملی راتشویق کرده ام که ضمن برخوردار شدن از دانش کافی درباره ادبیات کودکان سرزمین خودشان، بر روی شخصیت هایی متمرکز شوند که از درکی عمیق درباره ادبیات کودکان فرهنگ های دیگر برخوردارند.
از آن جا که من دو بار عضو گروه داوران جایزه آندرسن بوده ام، می دانستم که گروه داوران به زمان کافی برای خواندن این همه کتاب نیاز دارند (چیزی نزدیک به ۶۰۰ کتاب) به همین دلیل به کمیته اجرایی IBBY پیشنهاد کردم زمان مطالعه و بررسی کتاب ها افزایش یابد، از این رو دریافت و بررسی آثار نامزده شده را سه ماه جلوتر از سال های پیش آغاز کردیم. این کار، به اعضای گروه داوران فرصت می داد تا آن ها مترجمانی برای برگرداندن متن کتاب هایی که زبانش را نمی دانستند، بیابند هرچه این فرصت امکان بررسی آثار بیشتر کاندیداها را در اختیار ما می گذاشت، اما نسخه های کافی این آثار برای همه اعضاء وجود نداشت و اساساً برخی از آن ها چاپ نشده بود. در این مورد شعبه روسی IBBY ترتیبی داد تا CD هایی از آثار کاندیداهاشان در اختیار ما قرار گیرد تا امکان بررسی کافی بر روی آن ها وجود داشته باشد.
معیارها :
در طول سالیان گذشته، گروه داوران از معیارهای مشخصی در انتخاب آثار پیروی می کردند: «عمدتاً جایزه آندرسن به نویسنده و تصویرگری داده می شود که آثارشان از ارزش های برجسته ای برخوردار است و سهم فزاینده ای در ادبیات کودکان و نوجوانان دارند و همراهی متن و تصویر در آثار آن ها به چشم می خورد».
اگر چه معیارهای کلی انتخاب آثار برای گروه داوران آندرسن ۲۰۰۸ فرستاده شده بود، اما فرصت تازه ای پیش آمد تا آن ها از طریق وبلاگی که به این منظور راه اندازی شده بود، معیارهای مشخص خود را به بحث و تبادل نظر بگذارند از آن جا که معیارهای اولیه بسیار کلی بود طبیعتاً برداشت های متفاوتی از آن دریافت می شد هر چند گروه داوران در هر دوره تغییر می کند اما دیدگاه های مطرح شده عمدتاً از همانندی برخوردار است. بررسی بیشتر نشان می دهد که هم پوشانی قابل ملاحظه ای میان نامزدهای دریافت جایزه آندرسن و جایزه یادبود آسترید لیندگرن (Astrid Lindgren ) وجود دارد و گرایش مشخصی در این زمینه به چشم می خورد. این نکته نشانگر آن است که همه آثار ارایه شده از برجستگی خاصی برخوردارند، هنرمندانه تصویرگری شده اند و از کتاب سازی زیبایی بهره برده اند. اما روشن است که دیدگاه های گوناگون، می تواند برندگان نهایی را متفاوت سازد و ارزش کار آثار غیر برنده کم از آن هایی که انتخاب شده اند، نیست.
بیشتر کتاب هایی که برنده جایزه های بین المللی هستند، پیش از آن در بازارهای بین المللی شناخته شده اند و اغلب آن ها در کشورهای اروپایی یا امریکای شمالی منتشر شده مسئولیت کشف ارزش ادبی و کیفیت کتاب هایی که در بازارهای جهانی شناخته نشده اند، برای گروه داوران وظیفه ای سنگین به شمار می رود.
این نگرانی در میان گروه داوران پیشین نیز به چشم می خورد. پاتریشیا کرامپتون (Patricia Crampton) که سال ها داور انگلیسی جایزه آندرسن بوده، در سال ۱۹۸۴ چنین می نویسد: «کدام کار درست تر است؟ این که فقط در جست وجوی متن های بسیار برجسته باشیم (کار عادلانه ای که فکر می کنم به خاطر کودکان صورت می گیرد) و یا تلاش کنیم جایزه آندرسن به عنوان عاملی برای تشویق و پیشرفت پدیدآورندگان کتاب و ابزار همدلی مان با تلاش های آنان، به این سو ـ آن سو سفر کند و چشم انداز اهداف جایزه را گسترش دهد؟»
و جفری گرت (Jeffrey Garrett) که در سال های ۲۰۰۴ و ۲۰۰۶ رئیس گروه داوران بوده، در سال ۱۹۹۳ چنین ابراز نظر می کند: «ما باید سهم نویسندگان و تصویرگران جهانی را گسترش دهیم و آثار آنان را بیشتر بخوانیم، ما باید از کسانی که به عنوان نویسندگان برجسته در فرهنگ های دیگر شهرت دارند، بیشتر یاد بگیریم و آنان را به احترامی که شایستگی اش را دارند، نزدیک کنیم، تجربه ای که می تواند با چشمان باز انجام شود.»
وبلاگ HCA :
برخورداری از زمان بیشتر برای آثار رسیده توسط داوران، امکان آشنایی بیشتر با آرای دیگر داوران انتخاب نامزدهای دریافت جایزه و مرور آثارشان را پدید آورد، برای این کار ما یک کد ورودی برای دسترسی به وبلاگ آندرسن در اختیار اعضای گروه داوران قرار دادیم تا آراء شان را در آن مطرح کنند. گروه داوران از این آزادی برخوردارند که بتوانند نظراتشان را اصلاح کنند، تغییر دهند و حتی پس از تبادل نظر و بررسی عمیق تر، به رأی تازه ای دست یابند.
طراحی وبلاگ بسیار تأثیرگذار بود. این کار به اعضای گروه داوران امکان می داد که از یکدیگر کمک بخواهند، به ویژه در مورد آثاری که از زبانی نا آشنا برخوردار بود. برای مثال Bill Nagelkerke بیل ناجل کرک، داور زلاندنو، برای داوری آثار ایرملین ساندمن لیلیوس Irmelin Sandman Lilius از فنلاند، به دلیل آن که زبان فنلاندی نمی دانست از دیگران کمک خواست تا هم چنین یونکو یوکوتا Yunko Yokota داور امریکایی، امکان دسترسی به ترجمه انگلیسی آثار لیلیوس را در امریکا نداشت. آن ها از طریق وبلاگ این موضوع را با من درمیان گذاشتند و من با نیکلاس بنگتسون Niklas Bengtsson کارشناس ادبیات کودکان و عضو شعبه ملی IBBY در فنلاند تماس گرفتم تا شناخت بیشتری از این نویسنده به ما بدهد و این امکانی شد تا نیکلاس مقالاتی درباره آثار لیلیوس برای مان بفرستد.
هم چنین گفت وگوی جالبی درباره گوس کویی یر Guus Kuijer نویسنده هلندی بین ما درگرفت. یونکو یوکوتا یادآور شد که کتاب های این نویسنده و معرفی نامه اش به زبان دانمارکی است و امکان مطالعه آن وجود ندارد. آنمی لیزن Annemie Leysen داور بلژیکی گروه، جزییاتی درباره کویی یر برای مان فرستاد که نشان می داد او جایزه های ملی و بین المللی ای دریافت کرده و آثارش به چه زبان هایی ترجمه شده. دو روز پس از آن آلیسیا سالوی Alicia Salvi داور آرژانتینی گروه اعلام کرد دو کتاب از این نویسنده را به زبان اسپانیایی پیدا کرده و قول داد که آن ها را بخواند و نظرش را درباره آثار نویسنده به دیگران ابراز کند. همزمان که همگی، درگیر بحث درباره این نویسنده بودیم، شعبه دانمارکی IBBY اعلام کرد نسخه آلمانی آثار این نویسنده را جمع آوری کرده و برای هرکس که لازم داشته باشد، خواهد فرستاد. پس از مدتی کوتاه، تعدادی از ما به نسخه های آلمانی این نویسنده دست یافتیم، در این زمینه همکاری دوستان دانمارکی بسیار قابل تقدیر است، با پشت سر گذاردن این تجربه، همه اعضای گروه به این نتیجه رسیدند که وجود وبلاگ هم چنینی می تواند اطلاعات کافی در اختیار گروه داوران بعدی آندرسن قرار دهد. تا بر مبنای اطلاعات جمع آوری شده بهتر تصمیم بگیرند.
موقعیت ها و تبادل نظر ها :
در سال ۲۰۰۷ امکانی برای من فراهم شد تا بتوانم به کشور چین سفر کنم. موقعیتی که به ملاقات من با چند نویسنده چینی در پکن و شانگ های انجامید. در میان آن ها کین ون جون Qin Wenjun نامزد جایزه آندرسن سال ۲۰۰۸ نیز دیده می شد. در طول این دیدار دریافتم ادبیات کودکان در چین، دوران تازه ای را طی سال های دهه ۷۰ آغاز کرده و در حال کسب تجربه های گوناگون در این زمینه است. در طول روزهای داوری آندرسن، توانستم این تجربه ارزشمند را با دیگر اعضای گروه داوران در میان بگذارم و به دنبال آن گروه داوران به این باور مشترک رسید که آثار یک نویسنده باید منطبق با فرهنگ ملی او مورد بررسی و داوری قرار گیرد.
حضور هلن شائر Helene Shawr داور سوییسی و رئیس پیشین انتشارات بائوباب موقعیتی استثنایی بود که به ما امکان داد تا از تجربه ها و دانش ارزشمندش درباره ادبیات کودکان کشورهای دیگر، از جمله چین، با خبر شویم.
بحث های بیشتری درباره فرهنگ های گوناگون دنبال شد تا جایی که نوبت به بررسی آثار فاطیما ال معدول Fatima El Maadoul از کشور مصر رسید همگی خرسند بودیم از این که بیل ناجل کرک نظر جی هیل Jay Heale رئیس گروه داوران سال ۲۰۰۲ را به ما یادآور شد: «امکان بررسی آثار به زبان ملی نویسنده بسیار شکوهمندتر از بررسی آثار ترجمه شده اوست ما نیازمند ایجاد تعادل میان آثاری هستیم که از ترجمه های موفقی برخوردار بوده اند با آثاری که به دلیل برخورداری از یک زبان یا فرهنگ محدود از سهم جهانی کمتری برخوردار شده اند.»
اما مشکل اصلی آن بود که ما چگونه می توانستیم به آن تعادل دست یابیم. بدون شک به اطلاعات بیشتری درباره سهم نامزدهای گروه دوم نیازمند بودیم. در این صورت گروه داوران به اطلاعات بیشتری درباره نویسنده مصری نیاز داشت. در این مورد چه کسی بهتر از نادیا ال خولی Nadia El Kholy داور مصری گروه می توانست کمک مان کند؟ اعضای گروه از وی خواستند تا اطلاعات بیشتری درباره ال معدول به آن ها بدهد.
در ماه فوریه، پس از ۸ ماه گفت وگو از طریق وبلاگ، از داوران خواسته شد فهرستی از نامزدهای خود را در اختیار دیگران قرار دهند. هر داور نام ۱۵ نفر را از میان ۳۰ نویسنده و ۳۰ تصویرگر از ۳۵ کشور جهان فهرست کرد و به اطلاع دیگران رساند در میان نامزدهای اعلان شده نام کسانی به چشم می خورد که بخش بزرگی از زندگی شان را به ادبیات کودک اختصاص داده بودند. کسانی چون: ایرملین ساندمن لیلیوس از فنلاند (متولد۱۹۳۶)، برایان دوبل از کانادا (متولد ۱۹۳۵، Brian Doyle) ، پیتر هارتلینگ از آلمان (متولد ۱۹۳۳، Peter Hartling) ، شونتارو تانی کاوا از ژاپن (متولد ۱۹۳۱، Shuntaro Tanikawa ) ، آدولف بورن از جمهوری چک (متولد۱۹۳۰، Adolf Born )، ولوید آلکساندر از امریکا (متولد ۱۹۲۴، Lioyd Alexander)، که چند ماه پس از نامزد شدنش به طور غم انگیزی درگذشت. این ها کسانی بودند که ما توانستیم بر اساس سهم برجسته شدن در ادبیات کودکان، آثارشان را بررسی کنیم. در این میان میان لوید آلکساندر، نویسنده ای بود که به خاطر نگارش داستان های بلند تخیلی در کشور شناخته شده بود و بدون شک سهم او در ترسیم فضاهایی خیال انگیز و ماجراهایی موفقیت آمیز، در میان ادبیات کودکان کشور پایدار خواهد ماند.
دیدار نهایی در بازل :
سرانجام دو روزی که طی آن باید رأی نهایی صادر می شد، فرا رسید. شب قبل، همگی به خانه لیز پیچ Liz Page رئیس دایره اعضاء ارتباطات و پروژه های تازه IBBY در بازل دعوت شدیم، جایی که امکان آن وجود داشت اعضای گروه داوران بتوانند شخصاً در فضایی گرم و صمیمی که لیز و همسرش مالکوم تدارک دیده بودند، با یکدیگر دیدار کنند. گر چه گروه ما برای نخستین بار یکدیگر را ملاقات می کرد، اما احساس ما چنان بود که دوستی پایداری میان ما وجود دارد، چرا که گفت وگویی ۸ ماهه را پشت سر گذاشته بودیم. افزون بر ۱۰ عضو با تجربه گروه داوران و من، الدا نوگوئرا Elda Nogueira ، نایب رئیس IBBY و اهل ریودوژانیرو برزیل، و لیز پیچ مسئول روابط خارجی دفتر، ما را همراهی می کردند. لیز پیچ به هریک از اعضای گروه داوران، نسخه ای از فهرست نامزدها را که توسط اعضاء در وبلاگ درج شده بود، در اختیار دیگران قرار داد فهرستی که منع اصلی گفت وگوهای دو روزه ما قرار می گرفت.
مرجع ها:
کرمپتون، پاتریشیا (۱۹۸۴، Crampton,Patrica ) کتاب هایی برای نگهداری، جایزه هانس کریستیان آندرسن.
گرت، جفری (۱۹۹۳، Garrett,Jeffrey)، دور از عقل، سه نامزد برای جایزه آندرسن ۱۹۹۲.
هیل، جی (۲۰۰۲، Heal,Jay)، نامه به داوران آندرسن در زمینه «معیارهای انتخاب برندگان آندرسن» (منتشر نشده)
نام نویسنده برنده جایزه هانس کریستیان اندرسن ۲۰۰۸:
برنده: یورگ شوبیگر Jurg Schubiger (نویسنده سوییسی)
نویسندگان فینالیست:
- بارتولومو کامپوس دو کویی یروس (از برزیل) Bartolomeu Campus de Queiros
- برایان دویل (از کانادا) Brian Doyle
- گوس کویی یر (از هلند) Guus Kuijer
- دیوید آلموند (از انگلستان) Divid Almond
نام تصویرگر برنده جایزه هانس کریستیان آندرسن۲۰۰۸:
برنده: روبرتو اینوچنتی (تصویرگر ایتالیایی) Roberto Innocenti
تصویرگران فینالیست:
- ایزول میزنتا (از آرژانتین) Osol Misenta
- سوویتلان یونا کوویج (از کروواسی) Svjetlan Junakovic
- آدولف بورن (از جمهوری چک) Adolf Born
- دیوید ویزنز (از آمریکا) David Wiesner
گروه داوران HCA (اندرسن)
- رییس گروه: زهره قایینی
- اعضای گروه داوران:
- آلیسیا سالوی (از آرژانتین) Alicia Salvi
- آنمی لیزن (از بلژیک) Annemie Leysen
- فرانسینه ساراسین(از کانادا) Francine Sarrasin
- نادیا الخولی (از مصر) Nadia El Kholy
- ایزابل نیرس شورل (از فرانسه) Isabelle Nieres Chevrel
- ناتالیا اوگوستینوویچ (ازروسیه) Nataliya Avgustinovich
- بیل ناجل کرک (از زلاندنو) Bill Nagelkerke
- ماریا یسوس گیل (از اسپانیا) Maria Jesus Gil
- هلن شائر (از سوئیس) Helene Shaer
- یونکو یوکوتا (از امریکا) Yunko Yokota
همراهان:
- الد نوگوییرا (نایب رئیس) IBBY) Eld Noguerira
- لیز پیچ (رئیس دایره اعضاء ارتباطات و پروژه های تازه) IBBY) Liz Page
پی نوشت:
۱ . نشریه بوک برد Bookbird / شماره ۴۸، سال ۲۰۰۸ (نشریه دفتر بین المللی کتاب برای نسل جوان، IBBY )
ماهنامه تخصصی اطلاع رسانی و نقد و بررسی کتاب
کودک و نوجوان ۱۳۵ .
سال دوازدهم. شماره سوم. دی۱۳۸۷ .
