مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان

گفت و گو با محمدهادی محمدی
عضو هیأت مؤسس بنیاد پژوهش تاریخ ادبیات کودکان و نویسنده و پژوهشگر ادبیات کودکان
گفت و گو : میترا لبافی

آقای محمدی لطفاً بگویید که هدف از تأسیس بنیاد پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان چه بوده و تاکنون چه کارهایی در این بنیاد صورت گرفته است؟
هدف عمده و اصلی ما چنان که از اسم بنیاد هم برمی آید پژوهش بر تاریخ ادبیات کودکان ایران است چون با وجود آنکه در سال های طولانی کتاب های کودک و نوجوان و آثار در زمینه ادبیات کودکان ایران تولید شده ولی متأسفانه اطلاعات و آمار دقیقی درباره اینکه این ادبیات از کجا شروع شده و به کجا رسیده و چه ویژگی هایی داشته وجود نداشته است با توجه به این موضوع ما گروهی از علاقه مندان ادبیات کودکان از سال ۱۳۷۵ فعالیت عمده مان را بر این بخش متمرکز کردیم و تا الان چهار جلد از این کتاب مرجع منتشر شده و چهار جلد بعدی آن که تا سال ۱۳۷۵ را دربرمی گیرد در سال های ۱۳۸۱ و ۱۳۸۲ منتشر می شود.
این کتاب شامل چه سرفصل ها و موضوع هایی است؟
سرآغاز این طرح پژوهشی، ابتدای پیدایش مفهوم فرهنگ و ادب در ایران زمین شکل گیری ادبیات شفاهی یا فرهنگ عامه ودربرگیرنده افسانه ها ، لالایی ها و ترانه هاست. تاریخ ادبیات کودکان در دوران باستان، تاریخ ادبیات کودکان پس از اسلام، تاریخ ادبیات کودکان در دوران مشروطه و تاریخ ادبیات نوین کودکان سرفصل هایی است که در گستره آن وضعیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بررسی می شود تا در بستر شرایط تاریخی، جایگاه کودکان دیدگاه جامعه و به ویژه اندیشه هر دوران آموزش و پرورش کودک و ادبیاتی که در اختیارش قرار می گرفت بررسی شود.
در حال حاضر چه طرح های پژوهشی در دست کار دارید؟
طرح های پژوهشی دیگری که در دست کار داریم و بسیار هم ممکن است برای مخاطبان و ایرانی های فرهنگ دوست جالب باشد مثل مکتب خانه و ادبیات مکتب خانه ای است که اصولاً در این زمینه پژوهشی صورت نگرفته که مکتب خانه ها که در مدت بیش از هزار سال دوام داشته، چه ویژگی ها و ادبیاتی داشته است.
برای انجام کارهای پژوهشی خود به چه منابعی مراجعه می کنید؟
گستره پژوهش های ما بسیار گسترده و فراگیر است. تمام کتابخانه های بزرگ ایران، تمام مجموعه های شخصی که در دسترس بوده است به ویژه از کسانی که در این زمینه تلاش زیادی کرده اند، مهدی آذریزدی نویسنده بسیار بزرگوار و پیشکسوت کودکان و نوجوانان ایران است که برای ۳۰ سال به دنبال کتاب های مکتب خانه ای بوده و آنها را جمع آوری کرده است. این ها ۱۰۵ جلد کتاب چاپ سنگی نسخه های بسیار کمیاب ونایاب بوده که ایشان از بازارهای اصفهان، شیراز، و قم در دهه های ۳۰ و ۴۰ و ۵۰ جمع آوری کرده و این مجموعه را به بنیاد هدیه داده است.
درباره موزه ملی تاریخ ادبیات کودکان چه اطلاعاتی دارید؟ این طرح در چه مرحله ای است و در چه زمانی تأسیس می شود؟
موزه ملی تاریخ ادبیات کودکان طرح بزرگی است که در بخشی از آن همین مجموعه آقای آذریزدی ارایه می شود . این طرح همان طور که از اسمش معلوم است یک طرح ملی است. ما درحال حاضر مذاکره  و جلب مشارکت تمام نهادهای خصوصی و دولتی و مردم از داخل و خارج ایران هستیم و آنها را با موضوع آشنا می کنیم. هم سو با این اقدام ها، اسناد را جمع آوری می کنیم. ما الان کتابخانه تاریخی داریم که در همین بنیاد مستقر است و تا الان ۳۵۰۰ نسخه کتاب مربوط به پیش از سال ۱۱۳۷۵ جمع آوری کرده ایم. که یک بخش از موزه فقط کتابخانه تاریخی آن است. ساختار موزه بسیار پیشرفته و پیچیده است ما قصد داریم غرفه های مربوط به نویسندگان را داشته باشیم. ابزار کارشان را و همین طور سالن های مربوط به قصه گویی مثل نقالی و پرده خوانی، تا بتوانیم کودکان را به آن روزگار ببریم. چند سالی باید درباره این موضوع بحث شود تا نهادهای خصوصی و دولتی کاملاً با ضرورت آن توجیه شوند و بعد با یک طرح حساب شده آن را تأسیس کنیم. 
ساختار تشکیلاتی این بنیاد چگونه است؟
درحال حاضر بیش از ۴۰ پژوهشگر در بنیاد مشغول به کار هستند. البته ما در برخی شهرهای بزرگ مثل اصفهان، شیراز، مشهد، زنجان و قم پژوهشگرانی وابسته به بنیاد داریم که کتابخانه ها و اسناد آنجا را بررسی می کند. بنیاد بخش های مختلفی دارد از جمله بخش کتابخانه که به طور پیوسته تکمیل می شود و بر سندهای آن افزوده می شود و در این زمینه از کتابداران تخصصی استفاده کرده ایم. گروه های جستجوگری هم هستند که بسیار حرف های عمل می کنند. در ضمن در بنیاد کار صفحه آرایی کتاب را هم انجام می دهیم و به خاطر حساسیت کتاب، کار بخش صفحه آرایی را با پیشرفته ترین نرم افزارهای کامپیوتری انجام می دهیم. در بخش پژوهش هم در شاخه های مختلف مثل بررسی روند رشد ترجمه ادبیات کودکان و نمایش های کودکان افراد در گروههای مجزا فعالیت می کنند.
برای بهبود وضعیت تشکیلات پژوهشی ادبیات کودکان و نوجوانان چه پیشنهادی دارید؟
اگر بخواهیم ادبیات کودکان ایران پیشرفت کند و از این بحران که همه می گویند بحران کتاب های حسنی یا کارتونی نجات پیدا کند، تنها راه برون رفت از این بحران، تمرکز بر روی پژوهش در زمینه های گوناگون ادبیات کودکان است اگر ما در زمینه تاریخ ادبیات کودکان کار می کنیم گروه هایی دیگر باید باشند که برای مثال در زمینه نقد ادبیات کودکان کار کنند و بتوانند روش ها و شیوه های نوینی را که در جهان وجود دارد معرفی کنند. بنابراین من فکر می کنم که دولت می تواند به جای سرمایه های هنگفتی که در اختیار می گذارد و یارانه هایی که می دهد، باید به بخش پژوهش توجه کند و نهادهای خصوصی هم باید به این موضوع توجه کنند.
آیا اطلاعی از وضعیت پژوهش ادبیات کودکان در نقاط دیگر جهان دارید؟
پژوهش در زمینه ادبیات کودکان در جهان بسیار گسترده است در حال حاضر بیش از ۴۰ دانشکده در آمریکا وجود دارد که دوره دکترای ادبیات کودکان دارد. دوره دکترا به ویژه در دانشگاه های آنجا که ساختارشان نه براساس مدرک که براساس پژوهش است از اهمیت پژوهش در این زمینه خبر می دهد. همچنین در انگلیس و یا کشورهای غربی به ویژه اسکاندیناوی، سوئد، دانمارک که در زمینه پژوهش های مربوط به ادبیات کودکان هزینه می کنند. من زمانی نیز یک بررسی پژوهشی از کتابخانه بین المللی مونیخ داشتم وقتی به آنجا رفتم فهمیدم که چقدر در زمینه پژوهش ادبیات کودکان تلاش می کنند و چه هزینه های هنگفتی برای آن می پردازند.
به نظر شما جایگاه ایران در زمینه پژوهش های کودکان و نوجوانان در سطح بین المللی در کجاست؟
جایگاه ایران به خودی خود منحصر به فرد است. در آسیا می توانم بگویم که ایران پس از ژاپن جایگاه برجسته ای در ادبیات کودکان دارد در سال های اخیر با توجه به علاقه مندی برخی پژوهشگران، ایران جایگاه خودش را دارد پیدا می کند و اصولاً ایران در خاورمیانه، جایگاه مناسبی دارد و توجه به ادبیات کودکان یکی از علاقه های اصلی مردم است.
فکر می کنید علت اینکه پژوهش در این زمینه کم انجام می شود، چیست؟
چون نوپاست. اصولاً پژوهش فقط در ادبیات کودکان کم انجام نمی شود بلکه پژوهش در ایران مفهوم دست چندم است. یعنی ما به خاطر اینکه فکر می کنیم پژوهش برای ما دستاور آنی نداشته و نقشی در زندگیمان ندارد به آن اهمیت نمی دهیم در حالی که در کشورهایی که برای پژوهش هزینه می کنند می دانند که یک پژوهش می تواند اصولاً ساختار یک مؤسسه، نهاد و یا مقوله ای مثل ادبیات کودکان را دگرگون کند مسئله این است که به پژوهش در ادبیات کودکان توجه نمی شود. به خاطر اینکه در دانشگاه های ایران فکر تولید نمی شود یعنی دانشگاه های ایران با این معضل روبرو هستند که جایگاه تولید فکر نیستند. بلکه با گسترش مدرک گرایی روبرو هستند حتی استادان هم توجهی ندارند بلکه ساختار به گونه ای است که برای مثال وقتی استادی برای اینکه فکر کند که ادبیات کودکان در کجاست و چرا پژوهشی در این زمینه صورت نگرفته ندارد، بلکه این طور فکر می کنید که چطور روزی ۱۶ ساعت درس بدهد. در واقع خیلی چیزها هنوز برای ما تعریف نشده است.