مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان

مجموعه تاریخ ادبیات کودکان ایران، طرح گسترده و فراگیری است که به بررسی ادبیات کودکان در تاریخ سه هزار ساله ایران می پردازد. تا کنون چهار جلد از این مجموعه زیرنظر محمدهادی محمدی و زهره قایینی منتشر شده است و امسال نیز کتاب پنجم که ویژه ادبیات کودکان ایران در فاصله زمانی سالهای ۱۳۰۰ تا ۱۳۴۰ است، منتشر خواهد شد. هدف نویسندگان این مجموعه آفرینش اثری ماندنی در گستره موضوع مورد پژوهش بوده است. آنها انسان امروز را تا دیرگاه تاریخ، آنجا که مفهوم فرهنگ شکل گرفته است، برده اند و از آن نقطه به کاوش در چگونگی زندگی کودکان در هر دوره و آموزش و پرورش آنها پرداخته اند. سپس متون مربوط به ادبیات کودکان را در هر دوره تاریخی ارزیابی کرده اند.
 
بخش بزرگی از جلد نخست این مجموعه به فرهنگ عامه ویژه کودکان اختصاص دارد. این بخش با فرهنگ مردم و ادبیات کودکان آغاز می شود. نویسندگان پس از گزارش کوتاهی از فرهنگ مردم (Folklore ) و پیوند این گونه ادبی با ادبیات کودکان، روشن می سازند که ادبیات شفاهی دیرپاترین و کهن سال ترین بخش از تاریخ ادبیات کودکان به شمار می رود زیرا از همان آغاز هنگامی که هنوز خط و کتاب نبود، مردم با جادوی زبان، کودکان را افسون می کردند روایت گران افسانه ها، قصه گویان خانگی و یا حرفه ای بودند. کودکان با این افسانه ها و قصه ها آموزش می دیدند و تجربه های گرانسنگ زندگی را می آموختند.
 
نخستین گونه های ادبیات کودکان در فرهنگ مردم، لالایی ها، نوازش ها، بازی، نیایش، ترانه ها، مثل ها و متل ها، و افسانه ها هستند.
 
در کتاب تاریخ ادبیات کودکان ایران به تمامی این گونه ها پرداخته شده است. در بخش لالایی ها، گونه های کهن تر آنها بررسی شده است، نمونه هایی از لالایی های اقوام گوناگون ایران نیز در متن های برگزیده آمده اند در فصل ترانه ها ابتدا گونه های آن، شناسانده شده اند و سپس هرکدام از گونه های مورد بررسی قرار گرفته اند. در متن کتاب درباره گونه ترانه ـ بازی ها (ترانه هایی همچون اتل متل توتوله) آمده است که گرایش سرشت کودک به ترانه و بازی را به یکدیگر می پیوندد. او نه تنها به بازی عشق می ورزد، بلکه واژه های و جمله های آهنگین را نیز بسیار دوست دارد. آمیختن، بازی و ترانه در یک ساختار برای او پدیدهای پرکشش و دلپذیر است. ریشه های تاریخی ترانه، بازی ها گاه چنان دیرینه و ژرف اند که با آیین های نمایشی ـ اساطیری پیوند می یابند. از ترانه ـ بازی های کهن می توان «عمو زنجیرباف» را نام برد.
 
پس از آن نویسندگان ترانه ـ نیایش ها ـ ترانه های مناسبتی و ترانه های نوازش را بررسی می کنند. در کنار متن های اصلی کتاب، گزیده و گفت و گوهایی آمده که اثر را پربارتر و رنگارنگ تر می کنند. در فصل های دیگر کتاب به متل ها و افسانه ها پرداخته شده است. در کتاب های دیگر این مجموعه، از جمله در جلدهای سوم و چهارم به ویژه در بخش هایی که مربوط به قصه گویی و ادبیات مکتب خانه ای است، باز هم جا به جا می توان رد پای فرهنگ مردم را یافت.
 
تاریخ ادبیات کودکان ایران از دوران باستان تا سال ۱۳۵۷، ۷ جلد را دربرمی گیرد و نویسندگان آن نوید داده اند که تا پایان سال ۱۳۸۲ تمام مجموعه منتشر  خواهد شد.