مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان

گفت و گو با یکی از مؤسسین بنیاد پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان ایران 

تاریخ ادبیات کودکان طرحی پژوهشی در شناخت سیر تاریخی ادبیات کودکان در ایران و عناصر و گونه های سازنده آن است. گروه پژوهشگران تاریخ ادبیات کودکان ایران از سال ۱۳۷۶ کار تدوین تاریخ ادبیات کودکان ایران را آغاز کرده اند. سرآغاز این طرح پژوهشی، ابتدای پیدایش مفهوم فرهنگ وادب در ایران زمین، شکل گیری ادبیات شفاهی یا فرهنگ عامه ودر برگیرنده افسانه ها، لالایی ها و ترانه هاست. نمایشگاهی از آثار تصویرگری در دوره مشروطه در مجموعه فرهنگی سعد آباد، به نمایش گذاشته شد. این نمایشگاه بخشی از پنجمین بی ینال تصویرگری کتاب کودک است که همین روزها کار خود را آغاز می کند. محمدهای محمدی به عنوان یکی از مؤسسین بنیاد پژوهش تاریخ ادبیات کودکان ایران درمورد برگزاری این نمایشگاه با ما به گفت و گو نشست.

•چه شد که به فکر نمایش اسنادی از گذشته تصویرگری ایران افتادید؟
  اسناد فوق العاده ارزنده از ادبیات زندگی، نوع پوشش و شکل سیمای مدرسه و آموزش گران به دست آوردیم و تصمیم گرفتیم این اسناد را به جامعه فرهنگی که حافظه تاریخی واضحی از گذشته این فرهنگی خودش ندارد معرفی کنیم.
•این پروسه از کجا شروع شد و چه مدت زمانی صرف انجام آن شد؟
این کار را ما از تأسیس بنیاد پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان ایران شروع کردیم و کار ویژه ما تحلیل و بررسی ادبیات کودکان ایران است به همین خاطر مجبور بودیم  هر سند مربوط به کودکان، ادبیات و آموزش و پرورش آن دوره را گردآوری کنیم. برای این کار تمام کتابخانه های ایران و مجموعه های خصوصی را زیرورو کردیم و بسیاری از مردم نیز در انجام دادن این کار ما را یاری دادند از آن جمله مهدی آذریزدی که ۱۰۵ نسخه از کتابهای مکتب خانه ای چاپ سنگی را که در جهان مجموعه منحصر به فردی است به ما اهدا کردند.
•این مجموعه چه دورهای از تاریخ را دربرمی گیرد؟
از دوران باستان شروع می شود بعد ادبیات کودکان پس از اسلام و دو دوره دیگر هم ادبیات مشروطه و کتابهای مکتب خانه ای را دربرمی گیرد. بسیاری از اسناد دوره های تاریخی مختلف نیز به ما نرسیده است.
•این نمایشگاه چه تأثیری در روند شناخت تصویرگری بخصوص تصویرگری کتاب کودک دارد؟
این نمایشگاه همزمان با برگزاری پنجمین بی ینال تصویرگری دوباره در این بی ینال کار خود را شروع می کند. در این نمایشگاه تصویرگری دوره مشروطه به نمایش گذاشته می شود. اهمیت این نمایشگاه در آشنایی تصویرگران جوان با تاریخ تصویرگری و ویژگیهای کار تصویری آن دوره است. ما برای این نمایشگاه تصاویر بسیار خوبی از آثار چاپ سنگی اسکن کرده ایم. تصاویری از رمان ها و ادبیات مکتب خانه ای در این نمایشگاه موجود است.
•چه تفاوت هایی میان نمایشگاه شما درسعدآباد و همین نمایشگاه در پنجمین بی ینال تصویرگری وجود دارد؟
این نمایشگاه که در سعدآباد برگزار شد برای استفاده مردم عادی بود اما دومین نمایشگاه ما که در بی ینال برگزار می شود از نظر فنی ویژه افراد متخصصی است که مسئله اصلی آنها ادبیات کودکان است. در واقع این آثار از نظر پردازش تصاویر فنی تر از نمایشگاه اولی خواهد بود. در این تصاویر سعی بر یکی بودن کپی ها از روی نسخه های اصلی است.
•رنگ کاغذ برای اجرای این آثار بسیار مهم است، تمهید شما برای انسجام بین این دو مقوله چه خواهد بود؟
تصاویر این کتاب ها را رنگی تهیه می کنیم و از ویژگی های تصاویری که به صورت سیاه وسفید هستند بهره می بریم.
•چطور این کار تا به حال انجام نشده است؟
کار گروه ما پژوهش تاریخی و آشنا کردن اهل هنر و ادبیات با المان های تصویری و ادبی گذشته است. در ایران چون سمت و سوی ادبیات کودک مشخص نبوده است و هر مدیری که در این عرصه فعالیت دارد سیاست های خودش را اعمال می کند کارها به راحتی صورت نمی پذیرد. ما این کار را در این شرایط شروع کردیم تا مرجع ادبیات کودک و نوجوان معطوف به تاریخ خودش باشد. تصویرگران جوانی که این نمایشگاه را ببینند با ۴ نسل پیش آشنا می شوند و ویژگی های تصویری گذشته را می شناسند و شاید بسیاری از این تکنیک ها استفاده کند ونگاه از تصاویر غربی برداشته و به آثارشان هویت ایرانی می بخشند.
•بعد از اتمام دومین نمایشگاه با این اسناد چه می کنید؟ یعنی در سطح کلان چه تصمیماتی برای این نمایشگاه گرفته اید؟
بعد از برگزاری این نمایشگاهها موزه ملی تاریخ ادبیات کودکان را راه اندازی خواهیم کرد. پیشنهاد این طرح را با  معاونت فرهنگی وزارت ارشاد در میان گذاشته ایم و علی اصغر رمضانپور نیز قول هایی به ما داده است.
•این نمایشگاه در شهرستان ها به نمایش در نمی آید؟
ما دقیقاً بعد از تهران، شهرستان ها و مراکز استان ها راهدف گرفته ایم و در کنار آن جلسات سخنرانی ویژه آموزش و پرورش و معلمین برگزار می شود.
•این اسناد کجا و چگونه نگهداری می شود تا نابود نشود؟
متأسفانه این اسناد در معرض نابودی است. البته ما با صحبت هایی که با محمد بهشتی رئیس سازمان میراث فرهنگی انجام داده ایم و ایشان ۸ ماه پیش با روی باز از ما استقبال کردند و به زیرمجموعه های خودشان ارجاع دادند و از بین مجموعه ۲۴۰ جلدی منحصر به فردی که به میراث فرهنگی سپردیم تنها ۲ مجموعه را درست کردند و برای تهیه بقیه اعلام کردند که ما بودجه نداریم. اداره اسناد ملی هم ترمیم کل مجموعه را نپذیرفت و هزینه آن را قبول نکرد. اما آقای رمضانپور قول انجام این کار را به ما داده اند.
 متأسفانه باید بگویم بخش مهمی از هویت ایران در این مجموعه در حال نابودی است و تمام کسانی که به ما قول داده اند فراموش کرده اند.

تاریخ ادبیات کودکان در دوران باستان، تاریخ ادبیات کودکان پس از اسلام، تاریخ ادبیات کودکان در دوران مشروطه، تاریخ ادبیات نوین کودکان.....  سرفصل هایی است که در گستره آن وضعیت اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی بررسی می شود تا در بستر شرایط تاریخی، جایگاه کودکان، دیدگاه جامعه و به ویژه اندیشه هر دوران، آموزش و پرورش کودک و ادبیاتی که در اختیارش قرار می گرفت بررسی و تحلیل شود.
بی شک نخستین کتاب های ناگهان پدید نیامده است در طول تاریخ عواملی چون دگرگونی نگرش های تربیتی و آموزشی، تداوم گرایش به افسانه ها و قصه های عامیانه در میان کودکان و نوجوانان، ساده شدن نثر فارسی، نفوذ ادبیات امروزی ایران، ورود دستگاه چاپ به ایران و تولید کتاب در گستره وسیع تر بنیان گذاری مدارس جدید در ایران، رشد روانشناسی کودک و توجه به نیازهای او از جمله عواملی هستند که به پدید آوردن واژه ادبیات اطفال و انتشار اولین کتاب های کودکان کمک کرده اند.