مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان

نگاهی به فعالیت های مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان
مهرانگیز روشن
نیاز هر جامعه رو به رشد رویکرد تاریخی به گذشته است تا با شناخت میراث و دستاوردهای نیاکانش راه را برای دگرگونی و پیشرفت اجتماعی هموار سازد. برداشتن گام های آینده بدون نگاه به گذشته تکرار مکررات و اشتباهات دوباره ودوباره است. اگر می خواهیم مرزهای پیشرفت را در نوردیم نیازمند آن هستیم که خود درباره فرهنگمان پژوهش کنیم نه آنکه چشم به راه پژوهشگرانی از بیرون مرزها باشیم که فرهنگ ما را بکاوند. «مؤسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان» در این راه گام برداشته است. خیابان ولی عصر، بالاتر از سه راه شهید بهشتی در کوچه ای به نام دل افروز ساختمانی قرار دارد که در زیرزمین آن تجهیزات و لوازم مؤسسه ای قرار گرفته است که شش سال از تأسیس آن می گذرد. فضای ساکت و آرام آن کاملاً با فضای یک محیط تحقیقاتی همخوانی دارد. بوی کتاب و کاغذ همه جا پراکنده است.
اینجا یک مؤسسه پژوهشی غیردولتی است که در زمینه تاریخ ادبیات کودکان فعالیت می کند و حاصل فعالیت شش ساله اش انتشار سری کتاب های مرجع تاریخ ادبیات کودکان است که هم برای کودکان و نوجوانان کاربرد دارد و هم برای بزرگسالان، خانم قائنی سرپرست گروه پژوهش و یکی از بنیانگذاران اصلی مؤسسه است. این کارشناس ارشد کتابداری با سال ها عضویت در شورای کتاب کودک و تجربیات کاری دیگرش در زمینه ادبیات کودکان تجربیات بسیاری کسب کرده است. از جمله فعالیت هایش در انستیتو بین المللی ادبیات کودکان ازاکا و انستیتو بین المللی وین اتریش ا ست. زهره قائنی، همکارش محمد هادی محمدی و جمعی دیگر بعد از سال ها فعالیت در زمینه ادبیات کودکان تصمیم گرفته اند کار مهم تری در زمینه ادبیات کودکان انجام دهند. در این میان جای پژوهش های تاریخی در این زمینه بسیار خالی بود.
این مؤسسه شامل بخش پژوهشی، گروه جست وجو، کتابخانه تحقیقاتی، بخش ترویج روابط عمومی و بخش فنی ا ست. ۵۰ نفر عضو مؤسسه هستند که در شهرهای تهران، اصفهان، شیراز، مشهد، تبریز، یزد، قم و اهواز است که در راستای فعالیت های تحقیقاتی مؤسسه اغلب به صورت داوطلبانه همکاری می کنند. این مؤسسه علاوه بر فعالیتش در زمینه گردآوری و انتشار کتاب مرجع تاریخ ادبیات کودکان که تاکنون شش جلد آن منتشر شده است به گردآوری مجموعه ای گرانبها از کتاب های چاپ سنگی ورقی یا بچه خوانی (کتاب های مخصوص کودک و نوجوان که در قدیم به این نام خوانده می شدند) پرداخته است. اسناد مدارک عکس های قدیمی از نویسندگان و نامه های آنان چه به صورت اصل و چه کپی، حلقه های فیلم و مصاحبه با نویسندگان ادبیات کودکان و نوجوانان که بخشی از آنها منتشر شده است و همچنین به مجموعه ای از اسباب بازی های قدیمی از دیگر این مواردی است که جمع آوری شده است. قرار است این مواد اجزای تشکیل دهنده موزه ملی تاریخ ادبیات کودکان باشند. موزه ملی تاریخ ادبیات کودکان یکی از طرح هایی است که این مؤسسه مطرح کرده است و در صورت در اختیار گذاشتن مکانی از سوی سازمان میراث فرهنگی این موزه را راه اندازی خواهند کرد ولی در حال حاضر این موزه به صورت بالقوه وجود دارد.
کتابخانه
کتابخانه مؤسسه فضای کوچکی دارد ولی مملو از کتاب هایی ارزشمند شامل کتب کودکان و کتاب های تحقیقاتی راجع به ادبیات کودکان است. وجود این کتاب ها در واقع تاریخچه ای از وضعیت نشر و چاپ سال های قبل از انقلاب را نیز به نمایش می گذارد. این کتابخانه شامل حدود شش هزار کتاب فارسی ارمنی، اسوری، کردی، ترکی و کتاب هایی به چاپ سنگی و سربی است. کتابخانه مؤسسه با هدف پشتیبانی محققان این مؤسسه برپا شده است و مجموعه ای از کتاب های کودکان مربوط به قبل از سال های ۱۳۵۷ و مجموعه کتاب های تحقیقاتی که درباره ادبیات کودکان نگاشته شده است را جمع آوری کرده است. در واقع این کتابخانه با گردآوری کتاب های کودکانه پیش از انقلاب نمایشگاهی از وضعیت نشر و چاپ پیش از انقلاب را در خود جای داده است.
این مؤسسه در نظر دارد با دیجیتالی کردن اطلاعات کتابخانه اطلاعات را در اختیار محققان این حوزه قرار دهد. سرپرست کتابخانه فرزانه طاهری است که صاحب تجربه کتابشناسی کتاب های کودکان و نوجوانان و سال ها عضویت در شورای کتاب کودک و سازماندهی کتابخانه کودکان نابینای مدرسه حضرت عبدالعظیم شهرری است. او امیدوار است که با قرار گرفتن این اطلاعات بر روی اینترنت ۹۰ درصد نیاز پژوهشگران موزه تاریخ ادبیات کودکان ایران از این طریق برآورده شود.
بخش ترویج
این بخش شامل نیروهای داوطلب است وظیفه شناساندن مجموعه کتاب های تاریخ ادبیات کودکان ایران را دارد. عمده فعالیت این گروه در مدارس برای جلب نظر و توجه معلمان و فرهنگیان و دانش آموزان بوده است و در این زمینه موفقیت هایی کسب کرده است اکنون توجه آموزش و پرورش نیز به این کتاب جلب شده است. فعالیت معلمان داوطلب شرکت کننده در گروه ترویج موفقیت های بیشتری را به وجود آورده است. آنها با معرفی کردن بخش هایی از کتاب که با کتاب های درسی مقاطع مختلف تحصیلی دانش آموزان انطباق دارد این کتاب مرجع را در مدارس نیز مورد توجه قرار داده اند. در واقع به این وسیله این مؤسسه تحول جدیدی در شیوه آموزش تاریخ در مدارس پدید آورده است.
بخش فنی
بخش فنی مؤسسه ابزارهای پیشرفته کامپیوتری برای اجرای حروفچینی، صفحه آرایی، طراحی صفحات وب و وب سایت را در اختیار دارد. این بخش از بخش های درآمدزای مؤسسه نیز هست و در صورت قبول سفارش ترجمه یا تهیه و تدوین کتاب ها این بخش مراحل فنی آن را به انجام می رساند.
درآمد بخش فنی و درآمد حاصل از فعالیت های موازی مؤسسه از جمله برگزاری نمایشگاه و قبول سفارشات تحقیقاتی برای پیشبرد اهداف مؤسسه به کار می رود. با این حال مشکل همیشگی مؤسسات غیرانتفاعی و غیردولتی که کارهای پرهزینه و کم سوددهی مثل پژوهش های تاریخی را انجام می دهد مشکل مالی است چرا که کتاب های مرجع با وجود هزینه بالایی که دارند ولی به علت سوددهی کمی که دارند از طرف ناشران با اقبال روبرو نمی شوند. ولی به قول سرپرست گروه پژوهش شانس این مؤسسه آن بوده است که با آدم های فرهنگ دوستی سروکار داشته ایم اگر شرکت نشر «چیستا» ناشر کتاب های مرجع تاریخ ادبیات کودکان، مکان، مؤسسه را در اختیار ما نمی گذاشت قسمت عمده هزینه های مؤسسه صرف اجاره مکان می شد.
قائنی می گوید: مهم ترین مشکل ما در زمینه کارهای فرهنگی مؤسسه مشکل مالی است و دیگری جست وجوی منابع است بخصوص آنکه برای بسیاری از کتابداران هنوز سرویسدهی به طرح های پژوهشی جا نیفتاده است. بسیاری از کتابداران می خواهند به شیوه سنتی عمل کنند و حاضرند کتاب را تمیز نگه دارند ولی به دست مراجعه کننده ندهند. در صورتی که باید برای چنین طرح های پژوهشی به محققان سرویس ارائه شود. حتی اکنون بعد از کتاب ششم تاریخ ادبیات کودکان و با وجود آنکه جلد هفتم این سری آبان ماه امسال منتشر می شود در بعضی کتابخانه ها هنوز با مشکل مواجه هستیم.
البته این مؤسسه از طریق کارهای موازی و اجرای طرح های فرهنگی همچون نمایشگاه های تاریخی بخشی از هزینه هایش را تأمین می کند. قاینی اضافه می کند:  در مورد منابع مالی همیشه امیدواریم که برای طرح های فرهنگی مؤسسه هزینه ها از جایی تأمین شود. خیلی خوب است که برای مردم جا بیفتد که فرهنگ سازی فقط مدرسه سازی نیست بلکه برای فرهنگ سازی باید نرم افزار آن را نیز فراهم کرد.
این مؤسسه پروژه انفورماتیکی کردن ادبیات کودکان ایران را در نظر دارد که شامل راه اندازی بانک اطلاعات ادبیات کودکان ایران، کتابخانه دیجیتالی ادبیات کودکان، مجله پژوهشی ـ خبری الکترونیک ادبیات کودکان، موزه مجازی ادبیات کودکان ایران می شود و موزه ملی ادبیات کودکان و راه اندازی کتابخانه های الگوی کودک محور، طرح آموزش زبان فارسی از راه دور نیز از دیگر طرح های این مؤسسه است.