نگاهی به ویژگی های یك اسباب بازی خوب از ابعاد روانشناختی -آموزشی
مهتاب صفرزاده خسروشاهی

اشاره: تنوع تولید و اشباع بازار از انواع اسباب بازی ها، هرچند كودكان را هر لحظه با دنیای جدیدی آشنا كرده و رویاهایشان را به واقعیت تبدیل می كند؛ اما همین تنوع، انتخاب بهترین گزینه را با اندكی دشواری روبه رو كرده است. توجه به خواست كودك از یك سو، ضرورت توجه به كیفیت اسباب بازی های انتخابی از سویی دیگر و تاكید روانشناسان بر انتخاب بهترین گزینه، والدین و كودكان را كلافه و سردرگم كرده و قدرت انتخاب را از آنها سلب می كند، اما می توان با توجه به چند نكته ساده، انتخاب اسباب بازی را به سرگرمی شیرین تبدیل كرد.
آنچه در پی می خوانیم نگاهی است به ویژگی های یك اسباب بازی مناسب، به ویژه از ابعاد روانشناختی و آموزشی.

۱- نخستین ویژگی هر اسباب بازی برانگیختن حس كنجكاوی كودك است؛ به عقیده روانشناسان اسباب بازی خوب نه تنها نباید برای او یادآور بازی خاص بوده و تكراری به نظر برسد،بلكه باید حس كنجكاوی او را برانگیزد.
این ویژگی به طور شاخص باید جدا از هر خصوصیت دیگری مدنظر قرار گرفته و اسباب بازی با این ویژگی برای كودك انتخاب شود. از سوی دیگر هر یك از قطعاتی كه با قرار گرفتن در كنار یكدیگر شیء واحدی رامی سازند؛ باید به تنهایی حس كنجكاوی كودك را برانگیزد. به طور مثال قطعات مختلف یك ماشین مانند چرخ ها، فرمان و... هر یك باید ذهن كودك را به سوی بررسی و سپس نحوه اتصال آن با بخش های دیگر متوجه كند. به این ترتیب كودك با كاربرد بسیاری از قطعات و اشیا نیز  آشنا می شود.
اسباب بازی هایی كه هر بار بتوان شیء جدیدی را با آن ساخت- مانند انواع لگو(Lego)- بهترین گزینه هستند. خرید انواع عروسك، شخصیت های كارتونی و... كه كودك با داستان آنها از طریق تلویزیون یا فیلم آشنا است نیز مناسب است. چون حس كنجكاوی كودك را برای خلق داستانی جدید تحریك می كند؛ حتی خرید كتاب های نقاشی یا كتاب هایی كه با استفاده از برچسب(عكس برگردان)شخصیت ها را می توان مشخص كرد: گزینه خوبی است؛ چرا كه كودك سعی می كند تا با مراجعه به اندوخته ذهنی خود نكاتی را یادآوری كند.
به طور خلاصه می توان گفت بازی های سازه ای- بازی هایی كه كودك با اتصال قطعات به یكدیگر سازه یا ساختار واحدی را می سازد، مانند انواع لگو(lego)- به شدت بر روی ذهن كودك تأثیر مثبت داشته و به خوبی ذهن او را به سوی شناسایی و ساخت تازه ها سوق می دهد. یكی از نكات مورد توجه درباره این بازی ها؛ فعالیت آزادانه ذهن كودك و امكان ساخت وسایل جدید در هر بار بازی با این قطعات است.
روانشناسان معتقدند این قبیل بازی ها نه تنها برای كودكان خلاق وسایل بازی بسیار مناسبی است؛ بلكه برای فعالیت كودكانی كه ذهن چندان پویا و خلاقی نیز ندارند توصیه می شود چراكه ذهن این كودكان را نیز برای فعالیت تحریك می كند.
۲- اسباب بازی باید پرسش های زیادی را در ذهن كودك ایجاد كند. نو بودن و غیرتكراری بودن اسباب بازی شاخص ترین مشخصه ای است كه می تواند ذهن كودك را به پرسیدن و جستجو وادار كند. این نو بودن به معنی خرید دایمی اسباب بازی نیست بلكه به این معنی است كه كودك بتواند بارها و بارها بازی جدیدی را با اسباب بازی اش تجربه كند. حتی عروسك نیز باید از كیفیتی برخوردار باشد كه كودك با هر بار دیدن این وسیله، به سوی بازی با آن جذب شود.
در برخی موارد كودك با تكرار بازی با وسیله ای از آن هم دلزده می شود؛ برای جلوگیری از این حالت می توان با پنهان كردن موقتی اسباب بازی و ارایه مجدد آن به كودك حس كنجكاوی، اشتیاق و پرسشگری كودك را تحریك كرد.
۳- بازی و اسباب بازی باید پاسخگوی حس خلاقیت كودك باشد؛حس خلاقیت، حسی است كه در همه كودكان با شدت و ضعف مختلف وجود دارد بنابراین كافی است این حس در كودك بیدار شود. نقاشی، بازی با لگو، بازی با اسباب بازی های فكری، كاردستی و... به خوبی حس خلاقیت كودك را سیراب می كند.
۴- خط مشی بازی كودك را با ظرافت تعیین و هدایت كنید؛ پژوهشگران به والدین توصیه می كنند بدون آنكه مستقیماً كودك را به نقاشی كردن و یا بازی خاص سوق دهند بازی با اسباب بازی یا وسیله ای خاص را خود شروع كنند. مثلاً برای جلب نظر او با مدادرنگی شروع به نقاشی كنید، به این ترتیب كودك بدون توضیح، كار شما را تكرار خواهد كرد و با تكرار به شیوه ای صحیح او را به سمتی كه خواسته اید هدایت كرده اید. مدادرنگی، ماژیك و آبرنگ، پازل مناسب سن كودك، بازی های فكری و ... و كار كردن والدین با این وسایل كودك را به بازی این وسایل متوجه می كند.
۵- بازی باید مهارتی را به كودك بیاموزد، كودك با بازی باید مهارتی به مهارت هایش افزوده شود. این مهارت می تواند مهارت خواندن،نوشتن، صحبت كردن در جمع، برقراری ارتباط با دیگران، نقاشی، ساخت ساز ه های جدید، ارتقای حس مسئولیت پذیری و... باشد.
در حقیقت والدین باید با انتخاب صحیح وسایل بازی،  مهارت هایی را به طور غیر مستقیم به كودك بیاموزند حتی این مسأله درباره كودكان كم توان و ناتوان نیز مطرح است.
نكته جالب و پراهمیت این كه كودكان با تكرار رفتار والدین، مهارت های خود را ناخواسته افزایش می دهند. به طور مثال بازی با عروسك ها(خاله بازی) تكرار زندگی واقعی آنها و والدین شان بوده و كودك با تكرار حركت های والدین در بازی خود مهارت هایی چون همكاری ، همفكری، مسئولیت پذیری، خرید كردن، نظافت و... را می آموزد. بنابراین لازم است تا والدین نه تنها اسباب بازی های مناسب برای ارتقای مهارت های كودك را انتخاب كنند بلكه در رفتارهایشان نیز دقت و ظرافت لازم را به خرج دهند.
۶- اسباب بازی های كودكان پیش دبستانی باید آنها را برای ورود به مدرسه آماده كند؛ به عقیده روانشناسان بهترین شیوه آموزش، سوق دادن غیر مستقیم كودكان به سوی آموزش های لازم برای شروع مدرسه است چرا كه آموزش مستقیم، كودك را از آموزش دلزده می كند.
پژوهشگران معتقدند والدین باید رفتارهایی چون نوشتن خاطرات روزانه، نامه، مطالعه كتاب و... را در حضور كودكان انجام دهند تا كودك به این رفتارها حساس شده و برای تقلید از والدین از آنها كاغذ، قلم، دفتر،  مدادرنگی، كتاب و...درخواست كند. به این ترتیب كودك مهارت های اولیه را پیش از ورود به مدرسه می آموزد.
۷- اسباب بازی نباید كودك را به سوی خشونت و تكرار رفتارهای خشن سوق دهد، بنابراین از خرید انواع سی دی، شخصیت های كارتونی عروسكی خشن، تفنگ، اسباب بازی ها با صدای گوشخراش و... خودداری كنیم.
۸- تعادلی میان خرید اسباب بازی ها برقرار كنید؛ به این معنی كه در مقابل خرید مدادرنگی، كتاب و... توپ سایر اسباب بازی هایی را كه باعث تحرك كودك می شود،فراموش نكنید. بازی های پرتحرك بخش دیگری از نیازهای روحی-روانی كودك را برآورده می كند. از طرفی با بازی های گروهی كودكان رفتارهایی چون مشاركت، گذشت، مسئولیت پذیری، رفتار با همسالان، یافتن دوست و... را می آموزند.
۹- اسباب بازی را مناسب سن كودك انتخاب كنید، بازی كودك با اسباب بازی كه از سن كودك پایین تر است او را از تلاش بازداشته و كودك را به دستیابی آسان به خواسته ها عادت می دهد. این مسأله درباره بازی هایی كه از سن او بزرگتر است نیز صادق است. به این ترتیب كه سختی نامناسب این بازی ها كودك را از تلاش دلزده كرده و او را از ادامه فعالیت باز می دارد و تفكر شكست در مقابل تلاش را به ذهن او القا می كند. بنابراین وسایل بازی باید دقیقاً مناسب سن كودك انتخاب شوند.
۱۰- در نهایت اینكه وسیله بازی ابزاری برای رشد و بالندگی ذهنی و جسمی كودك است بنابراین باید طوری انتخاب شود كه كودك با وسایل بازی اش، لذت بازی و تفریح را تجربه كند.
منابع:
http://www.turertoys.com
http://www.bbc.co.uk