پس از حرکت عمومی در بستر تاريخ، به موضوع ادبيات کودکان می‌رسيم. طبقه‌بندی تکوينی - ساختاری بخشی ديگر از روش پژوهشی اين مجموعه است. پيدا کردن جايگاه تاريخی، چنانچه با طبقه‌بندی گونه‌شناسی آن پيوند نداشته باشد، چندان کارساز نيست. تلاش کرده‌ايم افزون بر يافتن جايگاه تاريخی اثر، گونه آن را نيز پيدا کنيم و آن را در جايگاه خود قرار دهيم. بنابراين از همان آغاز متونی را که به دست می‌آورديم، بر اساس نظام دوگانه جايگاه تاريخی و جايگاه ساختاری، تحليل و طبقه‌بندی می‌کرديم.

روش دستيابی و يافتن اسناد تاريخ ادبيات کودکان گره بزرگ کار ما بود. اسناد و متون ادبيات کودکان بسيار پراکنده‌اند. بی‌اعتنايی جامعه مردسالار ايران و کوچک‌شماری کودکی به عنوان دوره نارس و ناپخته زندگی، بی‌توجهی به آموزش و پروش کودکان، نبود کتابخانه‌های مجهز و نابودی اسناد به دست خود کودکان، کار دستيابی به اين اسناد را مشکل‌تر می‌کرد. اين پژوهش پشت درهای بسته انجام نگرفته است. ما پستوی خانه‌ها و کتابفروشی‌های تهران، اصفهان، تبريز و... را برای يافتن سند زيرورو کرده‌ايم. از هر کس که سندی در دست داشته، ياری گرفته‌ايم و کمتر کسی دست ما را پس زده است. هر کس به اندازه توانايی خود به ما کمک کرده است. در اين وضعيت، يافتن هر سند، برای مؤسسه پژوهشی تاريخ ادبيات کودکان يک پيروزی بزرگ بوده است. کهن بودن اين سرزمين و پراکندگی جغرافيايی تبارهای آن، مشکل ديگريی در راه پژوهش فراگير ادبيات کودکان ايران است. ايران، سرزمينی که چهارراه بازرگانی آسيا و اروپا ناميده شده، در برابر يورش تبارهای گوناگون، جابه‌جايی گروه‌های قومی در درون اين سرزمين و پراکندگی آن‌ها و وجود سرزمين‌های بيابانی، پيوسته آسيب‌‌پذير بوده است. به سبب آسيب‌پذيری و پراکندگی تبارهای ايرانی، گردآوری فرهنگ شفاهی تمامی تبارها تا اندازه‌ای ناممکن بوده است. در پيمودن اين راه، آگاه شديم که ادبيات شفاهی کودکان چه گنجينه سرشاری است و ده‌ها تبار ايرانی هر کدام بخشی از آن را پاسدار هستند. از شمال ايران، تالشی‌ها، گيلکی‌ها، تپورستانی‌ها تا باختر، آذری‌ها و کردها و آشوری‌ها، از جنوب و جنوب باختری، اعراب خوزستانی و تمامی کوهپايه‌نشينان و چادرنشينان زاگرس و تبارهايی همچون لرها تا خاور که سکاها يا سيستانی‌ها و بلوچ‌ها زندگی می‌کنند، خراسان بزرگ که نياکان پارت‌ها را در خود جای داده است و مرکز ايران که هرجا تيره و تباری جای دارد. اين گوناگونی و گستردگی فرهنگی چنان چشمگير است که ما توانستيم بخش ناچيزی از ادبيات شفاهی کودکان را بررسی کنيم. البته همين بخش ناچيز، خود بيانگر گوناگونی و گستردگی آثار مربوط به کودکان در ادبيات شفاهی است.

در بررسی و طرح‌ريزی اوليه كار، ‌تدوين تاريخ را دو بخش كرديم: بخش نخست آن به دوره باستان تا آغاز انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ و بخش دوم به دوره بعد از آن اختصاص دارد. هر بخش از اين پژوهش، ‌ويژگی‌های خود را داراست. به طور طبيعی ما بايد از دوره باستان آغاز می‌كرديم، زيرا راه‌های ناشناخته در آن فراوان بود. ‌گذر زمان، نابودی اسناد به ويژه از دوره انقلاب مشروطيت به بعد تهديد می‌كرد. خود اين بخش، از گستردگی ويژه‌ای برخوردار است. به همين سبب نياز بود كه اسناد و كتاب‌های آن دوره را بازيابيم. زيرا نوشتن تاريخ، با گردآوری اسناد و سازماندهی كتابخانه ويژه هر دوره همراه است. اميدواريم كه با فراهم شدن ابزارها و امكانات مادی، ‌بخش دوم طرح نيز بی‌درنگ پس از بخش نخست اجرا شود.

بخش نخست را بر پايه ‌دوره‌های تاريخی كه با چرخش‌های فرهنگی همراه بوده‌اند، ‌پاره‌بندی كرده‌ايم. فرهنگ شفاهی را به سبب اينكه تاريخ ويژه‌ای ندارد و گذشته دور و اكنون را به هم پيوند می‌دهد، در آغاز آورديم. سپس به دوره شكل‌گيری ايران و فرهنگ آن تا پايان دوره ساسانی پرداختيم. دفتر ديگر درباره دوره بلند پس از اسلام تا آغاز دوره مشروطيت است. دفتر سوم و چهارم ويژه ادبيات كودكان در دوره مشروطيت و ادبيات مكتب‌خانه‌ای است. دفتر پنجم، ششم و هفتم ادبيات نو شكل‌گيری كودكان را بررسی می‌كند. دفترهای بعد دوره گسترش ادبيات كودكان از آغاز دهه ۴۰ تا سال ۵۷ را در بر می‌گيرد.

در كنار متن اصلی تاريخ ادبيات كودكان ايران، متن‌های حاشيه‌ای در پيوند با متن اصلی و جود دارد: گفت‌وگو با تاريخ، بررسی‌های ادبی و تاريخی، زندگينامه، متن برگزيده، ‌نمودار و جدول. افزودنی‌ها به مخاطب كمك می‌کنند كه از زاويه‌های گوناگون با پديده تاريخ آشنا شود. برای نمونه متن برگزيده افزون بر كمك به خواننده در درك تحليل ارائه شده، متن‌‌های تاريخی پراكنده و گاه كمياب را به همان شكل نخستين در اختيار خوانندگان قرار می‌دهد.